در آغاز تابستان خورشيد از بالاترين جايگاه طلوع خود در افق شمال خاوري برمي دمد و در بالاترين جايگاه غروبگاهي خود در افق شمال باختري فرو ميرود. حرکت روزانه خورشيد در آسمان نيز در اين هنگام به بالاترين خط سير خود باز ميرسد که بيش از ديگر روزهاي سال به قطب آسماني نزديک شده و در نتيجه بلندترين روز سال و کوتاه ترين شب سال را پديد مي آورد. در اين روز و در لحظه ظهر خورشيدي، زاويه ميان خورشيد و افق جنوبي بيشتر از هر روز ديگر است و آفتاب در اين روز به کمال و اوج ساليانه خود دست مي يابد.
اين هنگام براي مردمان باستان که دلبستگي فراواني به پديده هاي کيهاني داشته و چنين پديده هايي را در زندگي روزمره، آيينها و باورداشتهاي خود دخالت ميداده اند؛ اهميت بسياري داشته است و آيينها و جشنهاي پرشماري را در اين هنگام برپا ميداشته اند. هر چند که امروزه بسياري از اين سنتهاي کهن به فراموشي سپرده شده است؛ اما برخي از آنها علاوه بر ثبت در تاريخنامه ها و ديگر منابع مکتوب، تا به امروز نيز در ميان مردمان بازمانده اند که به برخي از آنها اشاره ميشود.
نام ماه خرداد (در اوستايي «هَـئوروَتات») به معناي رسايي و کمال و پُـرّگي که در «گاتها»ي زرتشت نيز بکار رفته است، به احتمال از همين پديده برگرفته شده است، چرا که خورشيد در پايان اين ماه به کمال و اوج خود ميرسد و مسيرش طولانيتر و پايگاهش فرازمندتر ميشود. ديگر اينکه، آغاز تابستان در گاهشماري گاهنباري (کهن ترين گاهشماري شناخته شده ايراني)، آغاز سال نو نيز بوده است که اين شيوه آغاز سال هنوز تا اندازه اي در گاهشماري طبري/ تبري بازمانده است. در گاهشماري گاهنباري، طول سال به چهار فصل و چهار نيمفصل بخش مي شده است که همچنان در تقويم زراعي روستاييان و کشاورزان ايراني برقرار و متداول است.
برخي از بازمانده هاي آيينهاي آغاز تابستان که ظاهراً بسيار فراوان بوده اند، عبارت است از جشنهاي:
«آب پاشونک» يا «اول تووستوني (تابستاني)» که در فراهان، اراک، محلات و بسياري از نواحي ديگر ايران همراه با گردهمايي و مراسم آبپاشي در صحرا برگزار ميشود.
دوم، جشن ناشناخته و فراموششده اي به نام «جشن نيلوفر» در ششم تيرماه که ابوريحان بيروني در کتاب گرانقدر آثارالباقيه از آن ياد کرده و ممکن است با شکوفا شدن گلهاي نيلوفر در آغاز تابستان در پيوند باشد.
سوم، آيين «پُـرسه» زرتشتيان در نخستين روز تيرماه که ظاهراً بازمانده آيين گراميداشت درگذشتگان در آغاز سال نوي گاهنباري است.
چهارم، جشن «عيدماه» در ميان مردمان سوادکوه و برخي از ديگر نواحي کوهستاني مازندران در بيست و نهم خردادماه که با آتش افروزي بر بلنديها و سرود و شادي برگزار ميشود.
پنجم، آيين «گوجه عروس» يا «گل عروس» در خراسان و افغانستان باختري و اهداي ميوههاي نورسيده، آرد و نبات به نوعروسان.